Hvað er einkalán?
Einkalán er fjármögnun sem kemur ekki frá hefðbundnum banka. Lánveitandinn getur verið einstaklingur, jafningjalánavettvangur, sparisjóður eða fjölskyldan sjálf. Skilmálar, tryggingar og eftirlit eru mjög mismunandi, og því er nauðsynlegt að lesa hvern samning vandlega áður en skrifað er undir hann.
Helstu form einkalána
- Einkalánveitendur – einstaklingar eða lítil félög sem þurfa leyfi eða skráningu ef þeir lána neytendum í atvinnuskyni.
- Jafningjalán – vettvangur tengir lántaka við marga smærri fjárfesta.
- Sparisjóðir og samvinnufélög – staðbundin fjármögnun þar sem lánshæfi er þó metið jafn vandlega.
- Lán innan fjölskyldu – sveigjanleg lausn, en skriflegt skuldabréf verndar báða aðila.
Öll þessi form eiga það sameiginlegt að lántakinn þarf sjálfur að kanna bakgrunn lánveitandans. Í skuldabréfi á alltaf að koma fram fjárhæð, vextir, greiðsluáætlun og hvað gerist ef greiðsla dregst. Skýr skjöl koma í veg fyrir misskilning, einnig þegar lánveitandinn er náinn ættingi eða vinur.
Vanskilaskrá og aðgangur að lánsfé
Færsla á vanskilaskrá lokar dyrum flestra banka og lánafyrirtækja, því lánshæfismat lækkar verulega. Skráningin útilokar þó ekki alla aðstoð. Lán gegn veði, aðstoð sveitarfélags og greiðsluaðlögun með ráðgjöf eru enn mögulegar leiðir, þar sem heildarmat á aðstæðum vegur þyngra en sjálf skráningin.
Fjárhagsaðstoð og lágar tekjur
Fjárhagsaðstoð sveitarfélags telst ekki launatekjur og lánveitendur samþykkja hana sjaldan sem grundvöll greiðslugetu. Að taka lán eingöngu á slíkum tekjum er auk þess áhættusamt. Oft er skynsamlegra að kanna fyrst hjá félagsþjónustunni hvort hægt sé að fá sérstaka aðstoð vegna óvæntra útgjalda.
Fimm raunhæfar leiðir
Fyrir þá sem standa höllum fæti fjárhagslega er engin ein rétt lausn til. Leiðirnar ber að meta eftir þörf, fjárhæð og tímaramma. Eftirfarandi fimm flokkar lausna standa til boða á Íslandi, einnig þegar fólk er á vanskilaskrá eða tekjur koma að mestu frá opinberri aðstoð.
Veðlán og örlán
Lán gegn veði í lausafé, til dæmis skartgripum eða úri, byggist á verðmæti hlutarins en ekki á lánshæfi. Slík starfsemi er fámenn hérlendis og því þarf að bera saman kjör vandlega. Ef lánið er ekki greitt glatast hluturinn, en engin innheimta fylgir í kjölfarið.
Formleg örlán í þróunarstíl eru sjaldgæf á Íslandi. Svokölluð smálán á netinu eru allt annað fyrirbæri, oft með háum kostnaði, og þau hafa komið mörgum í skuldavanda. Betra er að leita fyrst til félagsþjónustu sveitarfélagsins eða ókeypis ráðgjafar áður en skammtímalán er tekið.
Hópfjármögnun, samstöðulán og hjálparstarf
Hópfjármögnun hentar helst afmörkuðu verkefni, svo sem atvinnutækjum eða stofnun lítils fyrirtækis. Hjálparsamtök, kirkjan og ýmsir sjóðir geta hins vegar veitt einskiptisstyrk, matarúthlutun eða aðstoð fyrir hátíðir. Styrk þarf ekki að endurgreiða, svo hann er oft betra fyrsta skref en nýtt lán með vöxtum.
Eigin rekstur sem leið út úr skuldavanda
Sumir sem glíma við skuldavanda leita lausnar í eigin rekstri. Vinnumálastofnun og atvinnuþróunarfélög á landsbyggðinni veita ráðgjöf við gerð viðskiptaáætlunar og upplýsingar um stuðning. Rekstur hentar þó ekki öllum, og aldrei ætti að hefja hann á nýju og dýru láni án ráðgjafar.
Samanburður á leiðum
| Leið | Athugun á lánshæfi | Endurgreiðsla | Hentar helst |
|---|---|---|---|
| Veðlán | Nei | Já, annars glatast veðið | Lítilli og brýnni þörf |
| Örlán og félagsleg lán | Heildarmat | Já, eftir greiðslugetu | Tekjulágum og fólki á vanskilaskrá |
| Hópfjármögnun | Yfirleitt ekki | Fer eftir formi | Afmörkuðu verkefni |
| Styrkir og hjálparstarf | Nei | Nei | Brýnum nauðsynjum |
| Stuðningur við rekstur | Mismunandi | Mismunandi | Þeim sem byggja upp eigin tekjur |
Taflan lýsir almennum einkennum hverrar leiðar, en reglur og kjör eru ekki alls staðar þau sömu. Gott er að kynna sér venjur sveitarfélagsins, samtakanna eða lánveitandans beint áður en ákvörðun er tekin og athuga hvort hægt sé að sameina fleiri en eina leið.
Hvernig á að þekkja svik með fyrirframgreiðslu?
Svikari kynnir sig gjarnan sem velviljaðan einkalánveitanda á samfélagsmiðlum eða í smáauglýsingum. Hann lofar láni án athugunar á lánshæfi og biður síðan um greiðslu fyrir tryggingu, lögmann eða afgreiðslu. Þegar greiðslan hefur verið send rofnar sambandið og peningarnir sjást aldrei aftur.
- Beðið er um greiðslu áður en lánið er lagt inn á reikning.
- Lánveitandinn finnst hvergi í opinberum skrám.
- Samskipti fara eingöngu fram í gegnum spjallforrit eða einkanetfang.
- Öllum er lofað láni án nokkurra skilyrða.
- Óskað er eftir afriti af skilríkjum eða innskráningarupplýsingum í netbanka.
- Þrýst er á að ákveða sig strax.
Örugg skref
- Leitaðu til ókeypis ráðgjafar um fjármál og skuldir.
- Kannaðu eigin stöðu á vanskilaskrá og heildarupphæð skulda.
- Athugaðu rétt til fjárhagsaðstoðar eða annarra styrkja.
- Staðfestu að lánveitandinn hafi tilskilið leyfi eða skráningu.
- Berðu saman árlega hlutfallstölu kostnaðar og öll gjöld.
- Greiddu aldrei neitt fyrir fram til að fá lán.
Algengar spurningar
Er hægt að fá lán á vanskilaskrá? Hefðbundið bankalán sjaldnast, en lán gegn veði og aðstoð sveitarfélags koma til greina. Ráðgjafi getur hjálpað við að meta hvort nýtt lán sé yfirleitt skynsamlegt eða hvort greiðsluaðlögun eða samningur við kröfuhafa henti betur.
Getur sá sem fær fjárhagsaðstoð fengið lán? Aðstoðin dugar yfirleitt ekki sem sönnun á greiðslugetu. Hins vegar má spyrja félagsþjónustuna um sérstaka aðstoð vegna óvæntra útgjalda, sem getur leyst málið án skulda og án vaxtakostnaðar. Synjun má oft kæra.
Er löglegt að fá lán hjá einstaklingi? Já, þegar um stakt lán er að ræða, til dæmis frá ættingja. Sá sem lánar neytendum í atvinnuskyni þarf hins vegar að uppfylla lagaskilyrði. Skriflegt skuldabréf með undirskriftum skýrir skilmála og kemur í veg fyrir deilur síðar.
Hvað á að gera ef búið er að greiða svikara? Kærðu málið til lögreglu, láttu bankann þinn vita strax og vistaðu öll skilaboð. Greiddu ekkert meira, jafnvel þótt svikarinn lofi endurgreiðslu gegn nýrri greiðslu. Skiptu einnig um lykilorð og innskráningarleiðir án tafar.